Inicjatywa dowodowa podatnika – prawo, z którego warto korzystać

Jednym z mniej docenianych praw podatnika w postępowaniu podatkowym jest inicjatywa dowodowa. To właśnie ona daje podatnikowi realną możliwość kształtowania materiału dowodowego i potwierdzania istotnych okoliczności, zamiast ograniczania się do biernego reagowania na działania organu podatkowego. 

Czym jest inicjatywa dowodowa? 

W postępowaniu podatkowym katalog dowodów ma charakter otwarty – mogą to być więc wszystkie dokumenty i informacje, które nie są niezgodne z prawem, a przyczyniają się do wyjaśnienia sprawy.  

Najczęściej są to m.in. dokumenty księgowe, dane wynikające z JPK, zeznania świadków, wyjaśnienia strony czy opinie biegłych. Warto pamiętać, że mogą to być również te mniej formalne dokumenty, takie jak korespondencja elektroniczna, odręczne notatki, SMSy czy materiały marketingowe.   

Zgodnie z art. 188 Ordynacji podatkowej, żądanie strony dotyczące przeprowadzenia dowodu należy uwzględnić, jeżeli przedmiotem dowodu są okoliczności mające znaczenie dla sprawy, chyba że okoliczności te stwierdzone są wystarczająco innym dowodem.  

W praktyce oznacza to, że podatnik: 

• • może zgłaszać własne wnioski dowodowe, 

• • ma prawo sam wskazywać, jakie fakty wymagają wyjaśnienia, 

• • nie jest ograniczony wyłącznie do dowodów „oczekiwanych” przez organ. 

Czy organy podatkowe zawsze muszą uwzględniać wnioski dowodowe podatnika? 

Nie. 

Istnieją sytuacje, w których organy podatkowe mogą odmówić przeprowadzenia dowodu wnioskowanego przez stronę. Ma to miejsce w szczególności, gdy: 

• • okoliczność wywodzona przez podatnika została stwierdzona innym dowodem lub  

• • dowód nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia.  

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się jednak, że odmowa przeprowadzenia dowodu musi mieć uzasadnione podstawy. Organy podatkowe nie mogą dowolnie wybierać dowodów ani ignorować inicjatywy dowodowej podatnika, ponieważ prowadziłoby to do postępowania podporządkowanego z góry założonej tezie.  

NSA wielokrotnie podkreśla również, że organ nie może odmówić przeprowadzenia dowodu, jeżeli ma on potwierdzić tezę odmienną od przyjmowanej przez organ.  

Z drugiej strony sądy administracyjne wskazują, że wnioski o przeprowadzenie dowodu niezwiązanego ze sprawą (lub takie o marginalnym znaczeniu) nie powinny być uwzględniane. Uzasadniona odmowa może również dotyczyć sytuacji, w których z przyczyn obiektywnych przeprowadzenie dowodu jest niemożliwe, w szczególności gdy – pomimo podjętych prób – nie udało się nawiązać kontaktu ze świadkami wskazanymi przez stronę. 

Odmowa przeprowadzenia dowodu przybiera formę postanowienia, na które nie przysługuje zażalenie. Nie oznacza to jednak, że takie postanowienie pozostaje poza kontrolą. Prawidłowość działania organu może zostać oceniona w toku postępowania odwoławczego, poprzez podniesienie odpowiedniego zarzutu w odwołaniu od decyzji. 

Znaczenie zasady in dubio pro tributario 

Na tym tle szczególnego znaczenia nabiera wprowadzona niedawno zmiana brzmienia art. 122 § 2 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którą w postępowaniu podatkowym wszczętym z urzędu niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego rozstrzyga się na korzyść strony, z wyjątkiem przypadków gdy: 

• • w postępowaniu uczestniczą strony o spornych interesach lub wynik postępowania ma bezpośredni wpływ na interesy innych osób; 

• • przepisy prawa wymagają od strony wykazania określonych faktów; 

• • sprzeciwia się temu ważny interes publiczny, w tym istotny interes państwa. 

Celem wprowadzenia tego przepisu jest zagwarantowanie podatnikowi domniemania niewinności w sytuacjach, gdy po zgromadzeniu kompletnego materiału dowodowego, wciąż istnieją wątpliwości dotyczące stanu faktycznego. 

Więcej o tej nowelizacji pisaliśmy w poprzednim wpisie >> Tutaj 

W praktyce oznacza to, że organ podatkowy, nie dysponując dowodami pozwalającymi jednoznacznie stwierdzić prawdziwość danej okoliczności, po przeprowadzeniu całego postępowania powinien przyjąć wersję korzystną dla podatnika. 

Nowe brzmienie przepisu wzmacnia znaczenie inicjatywy dowodowej podatnika. Skoro po wyczerpaniu dostępnych dowodów wątpliwości faktyczne mają być rozstrzygane na jego korzyść, aktywne uczestnictwo w postępowaniu staje się kluczowym elementem strategii procesowej. 

Zadbajmy wspólnie o bezpieczeństwo podatkowe 

Skuteczna inicjatywa dowodowa wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz także odpowiedniej strategii w postępowaniu podatkowym.  

Zapraszamy do kontaktu – nasz zespół ekspertów wspiera podatników na każdym etapie postępowania podatkowego: od opracowania strategii, przez przygotowanie wniosków i aktywne uczestnictwo w przeprowadzaniu dowodów, aż po skuteczne reagowanie na decyzje organu i zabezpieczanie interesów podatnika w sytuacjach spornych. 

*** 

Orzecznictwo NSA wykorzystane w artykule: I FSK 316/25, I FSK 478/22, I FSK 1021/20, II FSK 694/11, I FSK 1762/20, I FSK 567/21, I FSK 766/22.