Sankcje wobec Rosji i Białorusi – rosnąca aktywność organów KAS i realne ryzyka dla przedsiębiorców – część 1

W ostatnich miesiącach obserwujemy wyraźnie zwiększoną aktywność organów administracji publicznej w zakresie przestrzegania sankcji z Rosją i Białorusią wynikającą z dyrektyw unijnych (rozporządzenia 765/2006[1], rozporządzenia 833/2014[2], rozporządzenia 269/2014[3]). Działania te mają coraz bardziej praktyczny wymiar: obejmują kontrole, blokady transakcji, a także nakładanie dotkliwych kar finansowych.

Organy Krajowej Administracji Skarbowej egzekwują przestrzeganie unijnych przepisów sankcyjnych na podstawie m.in. ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej oraz tzw. ustawy sankcyjnej[4].

W tym artykule skupiamy się przede wszystkim na działaniach podejmowanych przez organy w oparciu o ustawę o KAS, w szczególności w zakresie nakładania administracyjnych kar pieniężnych.

Temat sankcji nakładanych na podstawie ustawy sankcyjnej będzie przedstawiony w drugiej części.

Kto i za co może zostać ukarany karą pieniężną?

Administracyjną karę pieniężną nakłada naczelnik urzędu celno-skarbowego, w drodze decyzji administracyjnej. Maksymalna wysokość kary wynosi 20 000 000 zł.

Zgodnie z art. 143d ustawy o KAS, nałożenie kary administracyjnej może nastąpić wobec osób i podmiotów, które m.in.:

• nie dopełnią obowiązku zamrożenia środków finansowych, funduszy lub zasobów gospodarczych albo naruszą zakaz ich udostępniania na rzecz podmiotów objętych sankcjami,
• naruszą którykolwiek z bardzo szeroko zakreślonych zakazów i ograniczeń wynikających z rozporządzeń sankcyjnych UE, w tym dotyczących obrotu towarowego, świadczenia usług, transportu, tranzytu czy pośrednictwa,
• nie przekażą wymaganych informacji właściwym organom (np. informacji o zamrożonych środkach lub transakcjach),
• wezmą udział w działaniach mających na celu obejście sankcji, nawet jeżeli udział ten ma charakter pośredni.

Katalog naruszeń jest bardzo rozbudowany, przez co kara administracyjna może dotyczyć nie tylko podmiotów bezpośrednio współpracujących z kontrahentami z Rosji lub Białorusi, lecz również firm uczestniczących w bardziej złożonych łańcuchach dostaw. Wymierzając administracyjną karę pieniężną, organ administracji jest zobowiązany uwzględnić m.in.:

• wagę i okoliczności naruszenia prawa, a także czas trwania naruszenia,
• częstotliwość wcześniejszych naruszeń polegających na niedopełnieniu obowiązku lub naruszeniu zakazu tego samego rodzaju,
• stopień przyczynienia się strony do powstania naruszenia prawa,
• działania podjęte dobrowolnie w celu uniknięcia lub ograniczenia skutków naruszenia,
• wysokość osiągniętej korzyści lub straty, której strona uniknęła w wyniku naruszenia.

Pośrednie naruszenie sankcji – szczególne ryzyko dla biznesu

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że przepisy obejmują również pośrednie naruszenie sankcji. Oznacza to, że kara administracyjna może zostać nałożona także w sytuacji, gdy przedsiębiorca nie udostępnia środków pieniężnych bezpośrednio podmiotowi objętemu sankcjami, lecz np.:

• realizuje transakcje z podmiotami pełniącymi rolę pośredników, gdy towary lub usługi w rzeczywistości trafiają do podmiotu objętego sankcjami, co prowadzi do obejścia obowiązujących ograniczeń (pośrednikiem może być również podmiot dokonujący zgłoszenia celnego towarów),
• uczestniczy w łańcuchu dostaw, w którym środki lub towary ostatecznie trafiają do podmiotu sankcjonowanego,
• organizuje sprawy celne związane z transportem, który tranzytowo przemieszczany jest przez Białoruś lub Rosję,
• nie dochowuje należytej staranności w zakresie weryfikacji dalszych ogniw transakcji.

Wnioski praktyczne dla przedsiębiorców

Przestrzeganie sankcji wobec Rosji i Białorusi stanowi dziś realny obowiązek, którego niespełnienie może prowadzić do dotkliwych konsekwencji finansowych. Dla przedsiębiorców oznacza to konieczność systematycznego monitorowania kontrahentów, transakcji i wewnętrznych procedur compliance.

Co istotne, ryzyko nałożenia sankcji może dotyczyć podmiotów, które nigdy nie współpracowały i nie współpracują bezpośrednio z podmiotami z tych krajów.

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera obecnie procedowany projekt ustawy o środkach ograniczających[5]. Określany jest jako pierwsza kompleksowa regulacja sankcyjna, potocznie nazywana „konstytucją sankcyjną”, która ma na celu uporządkowanie i ujednolicenie rozproszonych przepisów dotyczących sankcji.

Projekt jest w fazie opiniowania, a planowany termin przyjęcia projektu ustawy przez Radę Ministrów to I kwartał 2026 r.

Jak możemy pomóc?

Skuteczne zarządzanie ryzykiem sankcyjnym wymaga nie tylko znajomości przepisów, lecz także wdrożenia odpowiednich procedur i systematycznej weryfikacji kontrahentów oraz transakcji.

Zapraszamy do kontaktu – nasz zespół postępowań podatkowych i sądowych wspiera przedsiębiorców w zakresie compliance sankcyjnego poprzez:

• wdrożenie systemu weryfikacji kontrahentów (due dilligence) pod kątem powiązań z podmiotami objętymi sankcjami,
• wdrożenie procedur należytej staranności (odpowiednie dokumentowanie i archiwizowanie weryfikacji kontrahentów),
• przegląd bieżących procedur, umów z kontrahentami (m.in. pod kątem zawarcia klauzul sankcyjnych) i ich aktualizację,
• aktywne wsparcie w trakcie kontroli oraz reprezentacja przed organami KAS.

***

[1] Rozporządzenie Rady (WE) nr 765/2006 z dnia 18 maja 2006 r. dotyczące środków ograniczających w związku z sytuacją na Białorusi i udziałem Białorusi w agresji Rosji wobec Ukrainy.

[2] Rozporządzenie Rady (UE) NR 833/2014 z dnia 31 lipca 2014 r. dotyczące środków ograniczających w związku z działaniami Rosji destabilizującymi sytuację na Ukrainie.

[3] Rozporządzenie Rady (UE) NR 269/2014 z dnia 17 marca 2014 r. w sprawie środków ograniczających w odniesieniu do działań podważających integralność terytorialną, suwerenność i niezależność Ukrainy lub im zagrażających.

[4] ustawa z dnia 13 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego.

[5] https://www.gov.pl/web/premier/projekt-ustawy-o-srodkach-ograniczajacych.