Sankcje wobec Rosji i Białorusi – ryzyka dla przedsiębiorców – część 2

W pierwszej części serii (link) omówiliśmy mechanizm nakładania administracyjnych kar pieniężnych przez organy Krajowej Administracji Skarbowej w oparciu o ustawę o KAS.

Tym razem koncentrujemy się na konsekwencjach wynikających bezpośrednio z tzw. ustawy sankcyjnej[1] (która wprowadza odrębne instrumenty prawne), a także kodeksu karnego skarbowego.

Wpis na listę sankcyjną – decyzja administracyjna o natychmiastowym skutku

Kluczowym elementem ustawy jest krajowa lista osób i podmiotów objętych sankcjami, prowadzona przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Wpisanie na listę niesie za sobą bardzo poważne konsekwencje dla przedsiębiorców.

Wpis na listę może być dokonany w szczególności wobec podmiotów, które m.in.

• dysponują środkami finansowymi, funduszami lub zasobami gospodarczymi w rozumieniu przepisów unijnych dotyczących środków ograniczających;

• bezpośrednio lub pośrednio wspierają agresję Federacji Rosyjskiej na Ukrainę;

• uczestniczą w poważnych naruszeniach praw człowieka, represjach wobec społeczeństwa obywatelskiego lub opozycji demokratycznej.

Ponadto, decyzja może zostać wydana również wobec podmiotów, które nie prowadzą takiej działalności bezpośrednio, ale są z nią powiązane, w szczególności poprzez:

• powiązania o charakterze osobistym, organizacyjnym, gospodarczym lub finansowym z podmiotami objętymi sankcjami;

• uczestnictwo w strukturach kapitałowych lub operacyjnych takich podmiotów;

• albo sytuacje, w których istnieje ryzyko wykorzystania posiadanych przez nie zasobów finansowych lub gospodarczych do realizacji działań objętych sankcjami.

W praktyce oznacza to, że ryzyko może się pojawić w każdej sytuacji, w której zostanie stwierdzone, że sprzedawane przez przedsiębiorców towary dotarły ostatecznie do podmiotów z Rosji i Białorusi i mogą być wykorzystywane do działań mających na celu wspieranie agresji. Wpis na listę sankcyjną może dotyczyć podmiotów pozostających w relacjach biznesowych z podmiotami objętymi sankcjami, w szczególności występujących w charakterze ich kontrahentów.

Lista ta jest powszechnie dostępna (link) i obejmuje nie tylko oznaczenie osób i podmiotów objętych sankcjami, lecz również uzasadnienie ich wpisu.

Wpis na listę następuje w drodze decyzji administracyjnej i podlega natychmiastowemu wykonaniu. To oznacza, że taka decyzja jest publikowana na liście sankcyjnej nawet wtedy, gdy jeszcze nie została doręczona adresatowi.

Decyzja ta może zostać wydana zarówno z urzędu, jak i na wniosek szeregu organów, w tym Szefa KAS, ABW, CBA czy KNF. Przesłanki wpisu są szerokie i obejmują m.in. bezpośrednie wspieranie agresji Federacji Rosyjskiej, a także powiązania organizacyjne, gospodarcze czy finansowe z podmiotami objętymi sankcjami.

Wpis na listę wiąże się z szeregiem ograniczeń, a do najczęściej stosowanych należą:

• zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych należących do tych osób;

• zakaz udostępniania tym osobom funduszy czy zasobów gospodarczych;

• wykluczenie z postępowań o udzielenie zamówień publicznych;

• wpis do wykazu cudzoziemców niepożądanych na terytorium RP (dotyczy wyłącznie osób fizycznych).

Zakres tych środków jest każdorazowo określany w decyzji i może być zróżnicowany w zależności od okoliczności danej sprawy.

Kara pieniężna za naruszenie obowiązków wobec podmiotów wpisanych na listę sankcyjną – do 20 000 000 zł

Ustawa sankcyjna przewiduje również szczególny mechanizm odpowiedzialności finansowej w postaci administracyjnej kary pieniężnej, której celem jest zapewnienie realnej skuteczności środków ograniczających nakładanych na osoby i podmioty wpisane na listę sankcyjną.

Kara ta jest ściśle powiązana z obowiązkami wynikającymi z przepisów unijnych dotyczących zamrażania aktywów oraz zakazu ich udostępniania. W praktyce znajduje ona zastosowanie w sytuacjach, w których podmiot zobowiązany nie dochowuje standardów wymaganych w relacjach z podmiotami objętymi sankcjami lub podejmuje działania podważające skuteczność tych środków.

Może zostać nałożona w przypadku:

• braku wykonania obowiązku zamrożenia środków finansowych lub zasobów gospodarczych należących do osób objętych sankcjami;

• naruszenia zakazu udostępniania takich zasobów podmiotom wpisanym na listę sankcyjną;

• niewykonania obowiązków informacyjnych wobec organów;

• jak również świadomego i celowego udziału w działaniach zmierzających do obejścia sankcji.

W tych przypadkach kara pieniężna nakładana jest w drodze decyzji przez naczelnika urzędu celno-skarbowego, a jej wysokość może sięgać nawet 20 000 000 zł.

Organy Krajowej Administracji Skarbowej aktywnie korzystają z omawianego instrumentu. W ostatnim czasie została opublikowana na stronie Ministerstwa Finansów (link) informacja dotycząca przypadku nałożenia kary pieniężnej i to w maksymalnym wymiarze 20 000 000 zł.

Eksport towarów objętych środkami ograniczającymi – obowiązki i ryzyka

W przypadku wywozu towarów objętych unijnymi środkami ograniczającymi, ustawodawca wprowadza również szczególny reżim obowiązków po stronie eksportera. Ma on na celu zapewnienie, że towary objęte restrykcjami nie trafią, bezpośrednio lub pośrednio do pomiotów lub państw, wobec których obowiązują sankcje.

W praktyce oznacza to, że podmioty dokonujące eksportu takich towarów są zobowiązane w szczególności do złożenia wraz ze zgłoszeniem celnym oświadczenia obejmującego:

• potwierdzenie, że tranzyt przez terytorium Federacji Rosyjskiej lub Białorusi ma charakter wyłącznie tranzytowy i stanowi jedynie część trasy przewozu;

• zapewnienie, że w trakcie przewozu towary nie będą podlegały odsprzedaży, przetwarzaniu ani innym formom wykorzystania przez podmioty objęte sankcjami;

• wskazanie państwa końcowego przeznaczenia towarów oraz danych użytkownika końcowego (end-usera).

W przypadku zwiększonego ryzyka obejścia sankcji, urząd celno-skarbowy może zażądać przedstawienia dodatkowych dokumentów, w tym oświadczenia producenta potwierdzającego dochowanie należytej staranności w zakresie weryfikacji przeznaczenia towarów.

Dodatkowo, w terminie 45 dni od wywozu, eksporter musi przedstawić dokument potwierdzający dokonanie odprawy celnej w kraju przeznaczenia.

Kara pieniężna za brak potwierdzenia odprawy celnej – do 500 000 zł

Niedochowanie ww. obowiązków związanych z eksportem towarów objętych reżimem sankcyjnym może skutkować odpowiedzialnością w postaci kary pieniężnej.

W szczególności dotyczy to sytuacji, w której eksporter nie przedłoży we wspomnianym terminie 45 dni, dokumentu potwierdzającego dokonanie odprawy celnej towarów w państwie przeznaczenia.

Kara ta ma charakter decyzji i jest nakładana przez naczelnika urzędu celno-skarbowego właściwego dla zgłoszenia celnego. Jej wysokość może sięgać do 500 000 zł.

Przy ustalaniu wysokości kary organ nie działa automatycznie – ustawodawca przewidział obowiązek uwzględnienia okoliczności konkretnej sprawy. W szczególności brane są pod uwagę:

• skutki naruszenia, a więc w jakim stopniu brak dokumentacji wpływa na możliwość weryfikacji zgodności eksportu z przepisami sankcyjnymi;

• dotychczasowa działalność podmiotu, w tym jego historia przestrzegania obowiązków w zakresie eksportu towarów objętych ograniczeniami;

• charakter samego naruszenia, w tym jego ewentualna powtarzalność lub systemowy charakter.

Jednocześnie przepisy przewidują dodatkowe instrumenty ingerencji, takie jak m.in. zajęcie towaru oraz możliwość orzeczenia jego przepadku na rzecz Skarbu Państwa.

Odpowiedzialność karna skarbowa

Niezależnie od konsekwencji wynikających bezpośrednio z ustawy sankcyjnej, niektóre działania mogą również rodzić odpowiedzialność na gruncie kodeksu karnego skarbowego (dalej: KKS). Odpowiedzialność ta ma charakter osobisty, co oznacza, że obejmuje wyłącznie osoby fizyczne – nawet jeżeli naruszenie dotyczy działań spółki.

W praktyce do odpowiedzialności KKS mogą zostać pociągnięte wszystkie osoby zaangażowane w popełnienie czynu zabronionego, a zatem nie tylko członkowie zarządu, ale także pracownicy realizujący transakcje w imieniu spółki.

Co jednak istotne, przypisanie odpowiedzialności karnej skarbowej wymaga wykazania winy konkretnej osoby. Nie jest wystarczające samo stwierdzenie naruszenia przepisów – konieczne jest udowodnienie, że sprawca działał umyślnie, mając świadomość charakteru swojego działania i jego skutków (lub co najmniej godząc się na nie).

W przypadku obchodzenia sankcji szczególne znaczenie może mieć art. 87 kodeksu karnego skarbowego, penalizujący tzw. oszustwo celne.

Jeżeli w toku kontroli celnej organ celny zostanie wprowadzony w błąd co do:

• rzeczywistego przeznaczenia towaru (dotyczy to przede wszystkim towarów podwójnego zastosowania – tzw. dual-use);

• tożsamości końcowego użytkownika (np. w sytuacji, gdy wywóz towarów jest dokonywany do podmiotów pośredniczących z państw podwyższonego ryzyka – zaś w rzeczywistości odbiorcą końcowym tych towarów jest podmiot z Rosji lub Białorusi),

wówczas może dojść do realizacji znamion czynu zabronionego z art. 87 KKS.

Sprawca takiego czynu zabronionego może podlegać dotkliwym karom obejmującym zarówno karę grzywny (nawet sięgającą wysokości 45 mln zł), jak i karę pozbawienia wolności do lat 5.

Co to oznacza w praktyce?

Ustawa sankcyjna wprowadza mechanizmy, które działają niezależnie od „klasycznych” kontroli prowadzonych przez organy KAS. Obejmuje zarówno decyzje administracyjne o natychmiastowym skutku (wpis na listę sankcyjną), jak i administracyjne kary pieniężne.

Dla firm oznacza to konieczność:

• bieżącego monitorowania list sankcyjnych;

• weryfikacji powiązań kontrahentów;

• dokumentowania rzeczywistego przeznaczenia towarów;

• zapewnienia zgodności procesów eksportowych z wymogami ustawowymi.

W praktyce naruszenia bardzo często nie wynikają z oczywistej współpracy z podmiotami objętymi sankcjami, lecz z braku kontroli nad dalszym obrotem towarami lub niewystarczającej weryfikacji kontrahentów.

Dla przedsiębiorców kluczowe znaczenie ma zatem nie tylko unikanie współpracy z podmiotami objętymi sankcjami, ale przede wszystkim zapewnienie realnej kontroli nad całym łańcuchem dostaw, identyfikacja rzeczywistego odbiorcy towarów oraz wdrożenie skutecznych procedur weryfikacyjnych i dokumentacyjnych.

Jak możemy pomóc?

Skuteczne funkcjonowanie w reżimie sankcyjnym wymaga nie tylko znajomości przepisów, ale przede wszystkim ich prawidłowego wdrożenia w działalności operacyjnej.

Zapraszamy do kontaktu – nasz zespół wspiera przedsiębiorców w zakresie compliance sankcyjnego, w szczególności poprzez:

• analizę ryzyka sankcyjnego w działalności spółki;

• wdrożenie procedur weryfikacji kontrahentów i transakcji;

• wsparcie w realizacji obowiązków eksportowych;

• reprezentację w postępowaniach przed organami administracji.

**

Czynności sprawdzające to dziś najczęściej wykorzystywane narzędzie weryfikacji rozliczeń podatkowych – i jednocześnie obszar, w którym organy najczęściej identyfikują zaległości. Coraz częściej przybierają one formę nieformalnych kontaktów – telefonów lub e-maili z prośbą o wyjaśnienia, dokumenty czy korekty. Przypomnijmy, że w latach 2019-2024 co minutę otwierało się średnio 20 nowych czynności sprawdzających!

Zważywszy na to zapraszamy do wypełnienia ankiety MDDP i Konfederacji Lewiatan. W ankiecie tej chcemy zebrać realne doświadczenia firm i pokazać, co w tej praktyce działa, a co wymaga zmian.

Wyniki badania zostaną przekazane Ministerstwu Finansów i wykorzystane w kolejnym raporcie o relacjach przedsiębiorców z organami podatkowymi.

Udział w ankiecie pozwoli bezpośrednio wpłynąć na kierunek zmian przepisów i praktykę organów podatkowych. Link do badania znajduje się tutaj >>
https://www.survio.com/survey/d/C1A4D0V9R9H7P9M0P.

***

[1] Ustawa z dnia 13 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego.