Czy wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z praw autorskich podlega VAT?

Zagadnienie opodatkowania VAT wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z towaru bądź świadczenia budzi zazwyczaj wątpliwości – każdorazowo wymaga zbadania, czy ma charakter odszkodowawczy czy też stanowi wynagrodzenie za świadczenie usług. Polskie organy podatkowe zwykle uznają, że o opodatkowaniu VAT decyduje to, czy podmiot otrzymujący zapłatę w pewien sposób „toleruje” bezumowne korzystanie z jego własności (tj. nie wyraża w tym zakresie sprzeciwu). 

W podobnej kwestii wypowiadał się ostatnio Sąd UE, oceniając, czy wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z praw autorskich podlega VAT, a jeśli tak, to w jakiej wartości (sprawa T-643/24, Credidam, wyrok z 11 lutego 2026 r.). Sprawa dotyczyła rumuńskich przepisów podatkowych i może mieć zastosowanie zwłaszcza w przypadku branż, w których funkcjonują podobne uregulowania prawne.  

Rumuński podmiot był prawnie „zmuszony” do tolerowania bezumownego korzystania 

Sprawa dotyczyła organizacji zbiorowego zarządu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi w Rumunii (Credidam), która pobiera i rozdziela wynagrodzenia należne z tych praw artystom, wykonawcom i producentom fonogramów. Zgodnie z lokalnymi przepisami, wykonawcy i producenci fonogramów mają prawo do jednorazowego godziwego wynagrodzenia za korzystanie z fonogramów, w tym jakiekolwiek publiczne udostępnianie. W przypadku bezumownego (w tym przypadku bez stosownej licencji) korzystania z chronionych utworów, kwota wynagrodzenia należnego od użytkownika wynosi trzykrotność wynagrodzenia, należnego w przypadku, gdyby taka licencja została udzielona. W analizowanej sprawie Credidam dochodził trzykrotnego wynagrodzenia od podmiotu, który bez licencji publicznie udostępniał w swoim pensjonacie fonogramy i inne chronione utwory. Sąd rumuński powziął wątpliwość, czy dochodzone przez Credidam wynagrodzenie powinno podlegać opodatkowaniu VAT. Sąd UE miał rozstrzygnąć: 

1. 1. Czy podmioty takie jak Credidam dokonują odpłatnego świadczenia usług w przypadku, gdy użytkownik dokonuje publicznego udostępnienia utworów chronionych, nie posiadając odpowiedniej licencji? 
   2. Czy odpowiedź na powyższe pytanie zależy od tego, czy zgodnie z prawem krajowym podmiot taki jak Credidam nie ma możliwości sprzeciwienia się korzystaniu, lecz ma jedynie prawo do wynagrodzenia? 

Sąd UE: Credidam świadczył usługę, a podatkiem VAT należy opodatkować całość wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z utworu 

Sąd UE podkreślił, że na podstawie lokalnych przepisów artyści wykonawcy, wykonawcy i producenci fonogramów nie mogą sprzeciwić się korzystaniu z utworów, w których tworzeniu uczestniczyli. W zamian, na podstawie przepisów prawa autorskiego przyznane im jest zryczałtowane jednorazowe tzw.  godziwe wynagrodzenie z tytułu korzystania z tych utworów. Wysokość wynagrodzenia zależy od tego, czy reprezentujący twórców Credidam wyraził zgodę na ich wykorzystanie. Zdaniem Sądu w tej sprawie mamy do czynienia z odpłatnym świadczeniem usług, ponieważ spełnione są warunki wskazywane w orzecznictwie TSUE jako kluczowe dla uznania danej czynności za usługę, w tym: (i) między świadczoną usługą a żądaną  płatnością istnieje bezpośredni związek; (ii) pomiędzy usługodawcą a usługobiorcą istnieje stosunek prawny; (iii) całkowity brak zapłaty należnych kwot nie stanowi przeszkody dla stwierdzenia wzajemności praw i obowiązków wynikających z danej transakcji gospodarczej.  

Sąd przypomniał też, że podlegające opodatkowaniu świadczenie usług nie zawsze wynika z umowy między stronami lecz może polegać także na świadczeniu usługi z mocy prawa. 

Sąd UE podkreślił również, że podstawą opodatkowania odpłatnego świadczenia usług jest wynagrodzenie rzeczywiście należne lub otrzymane z tego tytułu. Podwyższone (tak jak w tym przypadku do trzykrotności podstawowego) wynagrodzenie za korzystanie z utworów bez licencji jest bezpośrednią konsekwencją ich udostępniania i wykorzystania bez licencji. Dlatego Sąd uznał, że jest to podwyższone wynagrodzenie z tytułu świadczenia usługi a nie rodzaj kary czy rekompensaty. 

Potencjalny wpływ wyroku w sprawie T-643/24 na polskich podatników 

Wyrok może mieć znaczenie przede wszystkim w przypadku branż, w których mają zastosowanie podobne przepisy – tj. uniemożliwiające podmiotom przeciwdziałanie bezumownemu wykorzystaniu ich własności, czyli w praktyce wymuszające tolerancję takiego zachowanie. Zgodnie bowiem z brzmieniem na brzmienie art. 25 lit. b Dyrektywy VAT (oraz art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o VAT), świadczenie usług obejmuje m.in. zobowiązanie do zaniechania działania lub do tolerowania czynności lub sytuacji. Wyrok jest też spójny z poglądem prezentowanym przez polskie organy podatkowe, które podnoszą m.in., że wyrazem tolerowania danej sytuacji jest brak wyrażenia żądania zaprzestania korzystania z danego dzieła. Do podobnych wniosków doszedł zresztą NSA w wyroku z 25 lutego 2025 r. sygn. I FSK 1771/21, orzekając o opodatkowaniu VAT wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania z utworu (dokumentacji projektowej). 

Ma również znaczenie do innych przypadków, w których wysokość wynagrodzenia może zostać uzależniona od spełnienia pewnych warunków. W przypadku analizowanym przez Sąd wynagrodzenie – mimo, że podwyższone, nadal pozostało wynagrodzeniem z tytułu podlegającego opodatkowaniu świadczenia. Jednak, jak często, każdy przypadek wymaga odrębnej analizy, aby potwierdzić czy z punktu widzenia VAT znajdą zastosowanie te same wnioski, które Sąd UE przyjął w przypadku omawianej sprawy Credidam.