Umorzenie udziałów bez wynagrodzenia a ceny transferowe – nowe orzeczenia NSA

NSA coraz częściej wskazuje, że również określone zdarzenia kapitałowe mogą stanowić transakcję kontrolowaną w rozumieniu przepisów o cenach transferowych. Dotyczy to także operacji, które dotychczas często były postrzegane jako neutralne podatkowo, w tym umorzenia udziałów bez wynagrodzenia.

W praktyce może to oznaczać obowiązek przeprowadzenia analizy TP, a w określonych przypadkach również przygotowania dokumentacji cen transferowych oraz raportowania TP-R. Najnowsze orzecznictwo NSA pokazuje bowiem, że kluczowe znaczenie ma nie forma prawna czynności, lecz jej rzeczywisty efekt ekonomiczny.

Czy umorzenie udziałów bez wynagrodzenia podlega cenom transferowym?

Rozpatrywane przez NSA sprawy dotyczyły sytuacji, w której wspólnik decyduje się zakończyć swój udział w spółce, a jego udziały są umarzane w drodze dobrowolnego umorzenia udziałów bez wynagrodzenia. Operacja ta odbywa się za zgodą wspólnika oraz na podstawie uchwały zgromadzenia wspólników, a więc zgodnie z regulacjami Kodeksu spółek handlowych.

Kluczowa wątpliwość sprowadzała się do tego, czy taka czynność – choć dopuszczalna na gruncie prawa handlowego i niewiążąca się z ustaleniem wynagrodzenia – może stanowić transakcję kontrolowaną w rozumieniu przepisów o cenach transferowych.

W dotychczasowej praktyce często przyjmowano, że umorzenie udziałów bez wynagrodzenia nie mieści się w klasycznym rozumieniu transakcji realizowanych pomiędzy podmiotami powiązanymi, a tym samym pozostaje poza zakresem regulacji dotyczących cen transferowych.

Stanowisko NSA prowadzi jednak do wniosku, że takie podejście nie znajduje uzasadnienia na gruncie przepisów o cenach transferowych, w szczególności w świetle szerokiego rozumienia pojęcia transakcji kontrolowanej oraz rosnącego znaczenia analizy ekonomicznej relacji między podmiotami powiązanymi.

Stanowisko NSA – liczy się efekt ekonomiczny, nie forma prawna

W swoich najnowszych rozstrzygnięciach NSA wyraźnie odchodzi od podejścia opartego wyłącznie na formalnej kwalifikacji umorzenia udziałów jako czynności korporacyjnej.

Sąd podkreśla, że udziały mają wymiar majątkowy i wiążą się z konkretnymi prawami ekonomicznymi, takimi jak:

• prawo do dywidendy,
• udział w przyszłych zyskach,
• wpływ na funkcjonowanie spółki,
• możliwość uczestnictwa w procesach decyzyjnych.

W konsekwencji umorzenie udziałów bez wynagrodzenia może prowadzić do realnego transferu wartości pomiędzy podmiotami powiązanymi.

NSA zwrócił również uwagę na aspekt racjonalności ekonomicznej. Nietypowe jest bowiem, aby wspólnik dobrowolnie rezygnował z majątku bez uzyskania jakiegokolwiek wynagrodzenia. Tego rodzaju działanie może więc wynikać z istniejących powiązań pomiędzy stronami i podlegać analizie w świetle przepisów TP.

Co istotne, brak wynagrodzenia nie wyłącza zastosowania regulacji dotyczących cen transferowych. Wręcz przeciwnie – może stanowić argument za pogłębioną analizą rynkowego charakteru transakcji.

Umorzenie udziałów jako transakcja kontrolowana

Stanowisko NSA potwierdza kierunek interpretacyjny, w którym pojęcie transakcji kontrolowanej jest rozumiane szeroko i funkcjonalnie. Definicja zawarta w przepisach o cenach transferowych ma charakter autonomiczny, co oznacza, że nie powinna być zawężana wyłącznie do klasycznych relacji handlowych, takich jak sprzedaż towarów czy świadczenie usług.

W konsekwencji zakresem regulacji TP mogą być objęte również różnego rodzaju zdarzenia kapitałowe, w tym restrukturyzacje, zmiany właścicielskie czy operacje dotyczące udziałów – o ile mają one charakter gospodarczy i ich warunki mogą być kształtowane przez istniejące powiązania między podmiotami.

Takie podejście znajduje odzwierciedlenie zarówno w najnowszym orzecznictwie NSA, jak i w praktyce organów podatkowych. Coraz częściej przyjmuje się, że dla celów cen transferowych decydujące znaczenie ma rzeczywisty przebieg i skutki ekonomiczne danego działania, a nie tylko jego formalna kwalifikacja.

Dla podatników oznacza to konieczność szerszej identyfikacji potencjalnych transakcji kontrolowanych w relacjach wewnątrzgrupowych. Operacje, które dotychczas były postrzegane jako neutralne – w szczególności określone zdarzenia kapitałowe – mogą wymagać przeprowadzenia odpowiedniej analizy oraz, w określonych przypadkach, przygotowania dokumentacji cen transferowych.

Jakie znaczenie ma to dla podatników?

Podejście prezentowane przez NSA istotnie wpływa na zakres obowiązków podatników w obszarze cen transferowych.

W praktyce może to oznaczać konieczność:

• każdorazowej oceny, czy dana operacja – w tym umorzenie udziałów bez wynagrodzenia – może stanowić transakcję kontrolowaną w rozumieniu przepisów podatkowych o cenach transferowych,
• analizy charakteru gospodarczego działania oraz jego rzeczywistego efektu ekonomicznego,
• weryfikacji, czy warunki operacji mogą być kształtowane przez istniejące powiązania między podmiotami,
• ustalenia, czy powstają obowiązki dokumentacyjne, w tym obowiązek sporządzenia m.in. dokumentacji cen transferowych, analizy cen transferowych, formularza TP-R, dokumentacji grupowej,
• rozważenia potrzeby przygotowania odpowiedniej analizy cen transferowych czy to w formie analizy zgodności, czy analizy porównawczej, w szczególności w kontekście oceny rynkowego charakteru transakcji.

Szczególnego znaczenia nabiera uzasadnienie ekonomiczne całej operacji. Podatnicy powinni być przygotowani do wykazania, dlaczego umorzenie udziałów bez wynagrodzenia zostało przeprowadzone właśnie w taki sposób oraz czy podobne warunki mogłyby zostać zaakceptowane przez podmioty niepowiązane.

Jednocześnie należy liczyć się ze zwiększonym zainteresowaniem organów podatkowych zdarzeniami kapitałowymi oraz potencjalnym ryzykiem doszacowania dochodu.

Co warto zrobić w praktyce?

W świetle najnowszego orzecznictwa NSA podatnicy powinni przyjąć bardziej systemowe podejście do analizy operacji wewnątrzgrupowych, w szczególności tych o charakterze kapitałowym.

W szczególności warto:

• każdorazowo oceniać, czy dana operacja może stanowić transakcję kontrolowaną,
• weryfikować, czy warunki operacji wynikają z istniejących powiązań między podmiotami,
• analizować ekonomiczny charakter zdarzenia,
• weryfikować obowiązki dokumentacyjne i sprawozdawcze TP,
• rozważyć potrzebę przygotowania analizy zgodności lub analizy porównawczej.

Szczególną uwagę warto zwrócić na operacje takie jak umorzenie udziałów bez wynagrodzenia, zmiany struktury właścicielskiej czy szeroko rozumiane zdarzenia kapitałowe, w tym restrukturyzacje. To właśnie w takich przypadkach ryzyko zakwestionowania przyjętego podejścia przez organy podatkowe może być istotnie wyższe, ze względu na zazwyczaj istotną materialność tych rozliczeń.

Podsumowanie

Najnowsze orzecznictwo NSA pokazuje, że umorzenie udziałów bez wynagrodzenia nie jest już postrzegane wyłącznie jako techniczna operacja korporacyjna. Coraz częściej traktowane jest jako zdarzenie mogące podlegać regulacjom dotyczącym cen transferowych.

Dla podatników oznacza to konieczność dokładniejszej analizy zdarzeń kapitałowych realizowanych pomiędzy podmiotami powiązanymi, w szczególności pod kątem:

• efektu ekonomicznego,
• uzasadnienia biznesowego,
• rynkowego charakteru operacji,
• obowiązków dokumentacyjnych TP.

W praktyce neutralność takich działań na gruncie cen transferowych nie powinna być zakładana automatycznie.

Aby lepiej zrozumieć kierunki zmian w podejściu organów i sądów do transakcji kontrolowanych, w tym do zdarzeń kapitałowych, takich jak umorzenie udziałów bez wynagrodzenia, zachęcamy do zapoznania się z naszą najnowszą publikacją – TP case law review 2025 (https://www.mddp.pl/transfer-pricing-in-case-law-a-review-of-trends-in-2025/) dotyczącą praktyki stosowania przepisów o cenach transferowych.