Darowizna przedsiębiorstwa a VAT – TSUE wskazuje granice wyłączenia z opodatkowania

Przekazanie przedsiębiorstwa w ramach sukcesji rodzinnej może mieć istotne konsekwencje podatkowe – szczególnie gdy przedsiębiorstwo jest przekazywane kilku osobom, a następnie ma być wniesione do spółki. Najnowszy wyrok TSUE pokazuje, że dla zastosowania wyłączenia z VAT kluczowe znaczenie może mieć nie tylko ostateczny cel całej operacji, ale również sposób i moment dokonania poszczególnych czynności.

W sprawie T-366/25 Szytelbiecka TSUE rozstrzygnął, jak należy rozumieć zakres zastosowania art. 19 dyrektywy VAT, a w konsekwencji także art. 6 pkt 1 polskiej ustawy o VAT, który wyłącza z opodatkowania VAT zbycie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części.

Darowizna przedsiębiorstwa na rzecz córek – istota sprawy

Podatniczka (D.B.) planowała przekazać w formie darowizny całe swoje przedsiębiorstwo dwóm córkom. Każda z nich miała otrzymać udział wynoszący 1/2.

Następnie córki zamierzały wnieść otrzymane udziały aportem do prowadzonej przez siebie spółki jawnej i kontynuować w niej działalność gospodarczą prowadzoną dotychczas w ramach przedsiębiorstwa.

Kluczowe pytanie dotyczyło tego, czy taka konstrukcja może korzystać z wyłączenia z VAT przewidzianego dla zbycia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części.

Zgodnie z art. 6 pkt 1 ustawy o VAT przepisów ustawy nie stosuje się do transakcji zbycia przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa. Regulacja ta stanowi implementację art. 19 dyrektywy VAT.

Podatniczka argumentowała, że całość operacji należy oceniać funkcjonalnie. Jej zdaniem najpierw dochodzi do przekazania udziałów w przedsiębiorstwie córkom, a następnie do ich wniesienia do spółki jawnej należącej do obu córek. W efekcie przedsiębiorstwo zostanie przeniesione do jednego podmiotu, który będzie kontynuował jego działalność.

Odmienne stanowisko zajął organ podatkowy. W wydanej interpretacji uznał, że darowizna nie prowadzi do zbycia przedsiębiorstwa, ponieważ każda z córek otrzyma jedynie udział w poszczególnych składnikach majątku. Dopiero późniejszy aport będzie odrębnym zdarzeniem, którego skutkiem będzie kontynuowanie działalności przez inny podmiot.

Sprawa trafiła następnie do NSA, który powziął wątpliwość, czy pojęcie „przekazania całości lub części majątku” powinno być interpretowane ściśle, zgodnie z literalnym brzmieniem przepisów, czy też funkcjonalnie – tak aby obejmowało również operacje, których końcowym rezultatem jest przeniesienie przedsiębiorstwa i kontynuowanie jego działalności.

TSUE: wyłączenie z VAT należy interpretować wąsko

TSUE nie podzielił stanowiska podatniczki.

W wyroku uznał, że nieodpłatne przekazanie przedsiębiorstwa dwóm osobom fizycznym po 1/2 udziału nie stanowi przekazania całości lub części majątku w rozumieniu art. 19 dyrektywy VAT, nawet jeżeli obdarowani zamierzają następnie wnieść otrzymane udziały do spółki i kontynuować działalność gospodarczą.

Zdaniem TSUE poszczególne czynności należy oceniać z uwzględnieniem ich rzeczywistego charakteru. W analizowanym przypadku występowały dwa odrębne zdarzenia:

1. darowizna udziałów w przedsiębiorstwie na rzecz córek,
2. późniejszy aport tych udziałów do spółki jawnej.

Nie można zatem automatycznie traktować ich jako jednej, nierozerwalnej transakcji gospodarczej tylko dlatego, że były ze sobą powiązane i prowadziły do określonego, zamierzonego rezultatu.

Dlaczego moment darowizny ma znaczenie?

Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia miała sytuacja istniejąca w momencie dokonania darowizny.

W wyniku darowizny każda z córek otrzymała jedynie połowę udziału w przedsiębiorstwie. Żadna z nich nie uzyskała więc samodzielnie przedsiębiorstwa lub jego części pozwalającej na niezależne prowadzenie działalności gospodarczej.

Późniejszy zamiar wniesienia otrzymanych udziałów do spółki jawnej nie zmieniał charakteru dokonanej wcześniej darowizny.

TSUE wskazał tym samym, że dla zastosowania art. 19 dyrektywy VAT znaczenie ma to, czy w ramach konkretnej czynności dochodzi do przekazania całości lub części majątku pozwalającej na prowadzenie niezależnej działalności gospodarczej. Sam zamiar późniejszego wykorzystania przekazanych składników w ramach innej struktury nie jest wystarczający.

Co wyrok oznacza dla polskich podatników?

Wyrok ma znaczenie również dla stosowania art. 6 pkt 1 ustawy o VAT.

Potwierdza bowiem, że wyłączenie z VAT dotyczące zbycia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części nie powinno być rozszerzane na inne konstrukcje prawne wyłącznie ze względu na ich ostateczny cel gospodarczy.

Nie wystarczy więc, że kilka następujących po sobie czynności finalnie prowadzi do przeniesienia działalności na inny podmiot. Istotne jest, czy warunki zastosowania wyłączenia są spełnione w ramach konkretnej czynności podlegającej ocenie dla celów VAT.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku planowania sukcesji rodzinnej, zwłaszcza gdy przedsiębiorstwo ma zostać przekazane kilku następcom, a następnie zorganizowane w ramach spółki.

Sposób przeprowadzenia takiej operacji – w tym liczba obdarowanych, zakres przekazywanych składników majątku, kolejność poszczególnych czynności oraz ich wzajemne powiązanie – może mieć istotne znaczenie dla jej skutków podatkowych.

Co warto przeanalizować przed sukcesją?

Wyrok TSUE pokazuje, że planując przekazanie przedsiębiorstwa, warto przeanalizować nie tylko docelową strukturę biznesu, ale również każdą z czynności prowadzących do jej powstania.

W szczególności istotne jest ustalenie:

• czy przedmiotem danej czynności jest przedsiębiorstwo lub jego zorganizowana część,
• czy przekazywany zespół składników pozwala na samodzielne prowadzenie działalności,
• czy planowane czynności powinny być analizowane odrębnie dla celów VAT,
• jakie znaczenie ma kolejność przeprowadzanych operacji,
• jakie będą konsekwencje podatkowe przekazania przedsiębiorstwa kilku następcom.

Planujesz sukcesję przedsiębiorstwa lub reorganizację biznesu w ramach rodziny? Skonsultuj planowaną strukturę jeszcze przed przeprowadzeniem poszczególnych czynności. Odpowiednie zaplanowanie transakcji może mieć istotne znaczenie dla jej skutków podatkowych, w tym w zakresie VAT.

Skontaktuj się z ekspertami MDDP, aby przeanalizować planowaną strukturę i związane z nią konsekwencje podatkowe.